Onbekende doodsoorzaken
In het verleden kon iemand onverwacht overlijden, zonder dat artsen precies wisten waarom. Om een doodsoorzaak vast te stellen moesten zij vertrouwen op hun zintuigen, ervaring en beperkte medische kennis.
Het raadsel van de dood
Vóór de komst van laboratoria, röntgenfoto’s en bacteriologisch onderzoek, waren artsen afhankelijk van lichamelijk onderzoek en observaties met het blote oog. Veel ziekten — zoals longontsteking, hartinfarct of beroerte — lieten geen duidelijke sporen na. De doodsoorzaak bleef daardoor vaak een kwestie van gissen.
In de loop van de tijd veranderde dat. Nieuwe technieken maakten het mogelijk om doodsoorzaken nauwkeurig vast te stellen. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) werd eind negentiende eeuw in ongeveer 95% van de overlijdensgevallen een doodsoorzaak door de arts gerapporteerd. Het aantal meldingen met “onbekend” of “zonder medische behandeling” daalde toen aanzienlijk. Ook in Nijmegen zien we dat in de loop van de tijd het aantal onbekende doodsoorzaken sterk afnam (zie figuur hieronder). Toch bestaan er nog altijd raadsels. Ondanks DNA-onderzoek, toxicologie en MRI- en CT-technieken blijven sommige overlijdens onverklaard. Soms ontbreekt het bewijs en soms is de oorzaak simpelweg buiten ons huidige medische begrip
Historische doodsoorzaken
Wat wij vandaag verstaan onder een doodsoorzaak is niet altijd hetzelfde geweest. De betekenis van ziekten en hun doodsoorzaken is door de eeuwen heen veranderd, door verbeterde medische kennis, nieuwe diagnostiek en veranderende maatschappelijke context. Het interpreteren van historische doodsoorzaken, zoals die in overlijdensregisters staan, is daarom complex.
- Medische kennis verandert.
Veel aandoeningen konden vroeger niet worden gediagnosticeerd omdat de ziekte zelf nog onbekend was of de medische kennis onvoldoende ontwikkeld was. Artsen en dokters noteerden vaak wat zij met het blote oog konden waarnemen: uiterlijke afwijkingen, opvallende symptomen of het algemene verloop van een ziekte. Zo werden er in het verleden ook doodsoorzaken genoteerd als ‘bloedspuwing’.
- Definities verschuiven.
Termen en classificaties van ziekten zijn door de tijd heen veranderd. Een aandoening als myocarditis (tegenwoordig gedefinieerd als een ontsteking van de hartspier), werd vroeger gebruikt als verzamelterm voor allerlei hartproblemen: van hartfalen tot andere onbekende hartafwijkingen. Dit betekent dat het niet altijd mogelijk is om historische doodsoorzaken één-op-één te vertalen naar moderne medische termen.
- Ziekten veranderen.
Virussen en bacteriën muteren voortdurend, waardoor ziektes en symptomen in de loop van de tijd kunnen veranderen. Een actueel voorbeeld is het coronavirus: door de opkomst van verschillende varianten kunnen de symptomen en de ernst van de ziekte sterk variëren.
- Het belang van de historische context.
Naast medische factoren speelde de samenleving een grote rol in hoe doodsoorzaken werden genoteerd. Sommige sterfgevallen werden beïnvloed door sociale stigma’s of religieuze overtuigingen, waardoor de geregistreerde doodsoorzaak soms meer weerspiegelde wat men sociaal acceptabel vond om te noteren dan de feitelijke medische oorzaak. Zo werden sterfgevallen door geslachtsziekten soms verzwegen en werden doodsoorzaken ten gevolge van armoede of verwaarlozing soms aangeduid met vage termen, zoals “zwakte”.
Te zien in het museum
…