Patiënte ondergaat behandeling met röntgenstralingsapparaat in de kliniek van het Nederlands Kanker Instituut, 1940 // Spaarnestad Photo
Tot het einde van de negentiende eeuw stierven de meeste mensen in Nederland aan infectieziekten. Kanker was een ziekte die destijds relatief weinig voorkwam. Tegenwoordig is dit volledig omgedraaid. Voor zijn bachelorscriptie heeft Wout Leliveld gekeken naar de opkomst van kanker als doodsoorzaak in Nederland in de periode 1901-1940 om te kunnen verklaren hoe kanker in Nederland nu zo veelvoorkomend is.
Zowel het absolute als het relatieve aantal kankersterfgevallen steeg sterk in Nederland tussen 1903 en 1940. Dit kunnen we opmaken uit de door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gepubliceerde doodsoorzakenstatistieken waarvan voor dit onderzoek gebruik is gemaakt. Figuur 1 toont die toename van sterfte aan kanker gedurende de eerste helft van de twintigste eeuw. De belangrijkste verklaring hiervoor is het feit dat de kindersterfte in deze periode sterk daalde. Waar in 1903 veertig procent van de kinderen voor het vijfde levensjaar stierf aan allerhande infectieziekten, was dit in 1940 nog maar tien procent. Doordat meer mensen hun kindertijd overleefden, steeg de levensverwachting. Kanker valt onder de degeneratieve ziekten, wat betekent dat hoe ouder iemand is, hoe groter de kans is dat diegene kanker krijgt. Een gestegen levensverwachting zorgt daarmee voor een stijging in het aantal kankersterfgevallen.
Deze cijfers vertellen echter niet het hele verhaal over de opkomst van kanker in Nederland. In Figuur 2 is de relatieve kankersterfte van zowel mannen als vrouwen te zien. Zoals te zien, hebben vrouwen een iets hogere kans om te sterven aan kanker in 1903 en dit verschil wordt in deze periode alleen maar groter. Dit steeds groter wordende verschil tussen mannen en vrouwen is te verklaren door een meer dan verviervoudiging van het aantal borstkankersterfgevallen in deze periode. De borstkankersterfte is de snelst stijgende kankersoortsterfte en het aandeel dat borstkanker heeft in de totale kankersterfte is in deze periode meer dan verdubbeld. Borstkanker is een kankersoort die bijna uitsluitend bij vrouwen voorkomt en verklaart daarmee het steeds groter wordende verschil in kankersterfte tussen mannen en vrouwen. De belangrijkste verklaring voor de sterke toename van borstkankersterfte is het feit dat het geboortecijfer in deze periode daalt van gemiddeld 4,42 kinderen per vrouw naar 2,67 kinderen per vrouw. Een van de belangrijkste risicofactoren voor het krijgen van borstkanker betreft de blootstelling aan de vrouwelijke hormonen oestrogeen en progesteron. Wanneer een vrouw zwanger is, maakt het lichaam deze hormonen niet aan waardoor de kans op het krijgen van borstkanker daalt.
Hoewel de gestegen levensverwachting zorgt voor een toename van sterfte voor elke kankersoort is deze stijging niet voor elke kankersoort hetzelfde. Zo is de stijging van het aantal sterfgevallen aan mondholte- en leverkanker een stuk zwakker dan die van andere kankersoorten. De verklaring moet gezocht worden in alcoholgebruik: die halveerde gedurende deze periode. Dit kwam onder andere door toenemende regulering van de overheid en sociale bewegingen die het alcoholgebruik trachtten te ontmoedigen. Alcohol is de belangrijkste risicofactor voor deze twee kankersoorten en een halvering van dit alcoholgebruik dempt daarmee het effect van een stijgende levensverwachting op de kankersterfte.
Andere kankersoorten kennen, net zoals borstkanker, een zeer sterke stijging die doet vermoeden dat er naast een gestegen levensverwachting ook andere factoren meespelen. Zo stijgt het aantal sterfgevallen aan long- en darmkanker explosief, wat waarschijnlijk gerelateerd kan worden aan de toegenomen welvaart in Nederland in deze periode. Dit leidde ertoe dat onder andere roken toegankelijker werd, maar ook dat het consumeren van vlees en met name rood vlees steeds gangbaarder werd, met een stijging van het aantal long- en maagkankergevallen als resultaat.
Deze trends weerspiegelen overigens niet uitsluitend reële veranderingen van de kankersterfte in Nederland. Ook ontwikkelingen in de diagnostiek en de registratie van het aantal kankersterfgevallen zullen van invloed zijn geweest op deze trends. Echter is onmogelijk precies vast te stellen hoe groot deze invloed is geweest.
De opkomst van kanker in Nederland is het gevolg van zowel economische als sociale ontwikkelingen die de twintigste eeuw kenmerkten. Verbeterde medische en hygiënische kennis zorgde ervoor dat de kindersterfte daalde, maar leidde daarmee ook tot een stijging in kankersterfte. Daarnaast zorgden een verbeterde welvaart en een dalend geboortecijfer ervoor dat deze kankersterfte nog eens versterkt werd. Er moet echter wel geconcludeerd worden dat, hoe verschrikkelijk kanker als ziekte ook is, de opkomst van deze ziekte in Nederland eigenlijk het effect was van een fundamenteel positieve ontwikkeling. Dat meer mensen stierven aan kanker betekende immers dat meer mensen hun kindertijd overleefden en een leeftijd konden bereiken waarop de kans groter was dat kanker zich ontwikkelde. De toenemende betekenis van kanker in de doodsoorzakenstatistiek wijst dus paradoxaal op een verbetering van de volksgezondheid: minder mensen stierven op jonge leeftijd en meer mensen kregen de kans oud te worden.
